Tượng A Di Đà tại những ngôi chùa nổi tiếng theo dòng chảy văn hóa dân tộc

Tượng A Di Đà và Tịnh độ tông thời Lý Tượng Phật có niên đại sớm nhất hiện còn lưu giữ được ở ngôi chùa nổi tiếng thuộc Bắc Bộ là những pho tượng bằng đá thời Lý.

 

Tượng Phật A Di Đà – chùa Phật Tích ( Bắc Ninh )

Tượng Phật A Di Đà tại chùa Phật Tích Bắc Ninh

Trong số 7 pho tượng đã xác định được niên đại thời Lý, thì có 5 pho tượng A Di Đà và 2 pho tượng Kim Cương. Được nhắc tới nhiều nhất là pho tượng A Di Đà chùa Phật Tích (Bắc Ninh) rất nổi tiếng tại Miền Bắc, niên đại 1057 vì đây là pho tượng lớn nhất, nguyên vẹn nhất. Còn lại các pho tượng khác đều đã mất đầu hoặc vỡ đài sen, đó là tượng A Di Đà trong các ngôi chùa nổi tiếng khác mà người hành hương phật giáo biết nhiều đến như: chùa Một Mái (trên núi Sài Sơn,còn gọi là núi Chùa Thầy); chùa Huỳnh Cung; chùa La Khê (Hà Nội); chùa Ngô Xá (Nam Định).

Tượng Phật A Di Đà tại chùa Ngô Xá Nam Định

Ngoài ra, tượng Phật thời Lý còn có pho Kim Cương cũng ở ngôi chùa nổi tiếng Phật Tích (hiện bảo tồn ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia) và pho Kim Cương ở chùa Long Đọi (Hà Nam). Được biết, Kim Cương là những thần tướng được bài trí xung quanh để làm nhiệm vụ cảnh vệ cho Phật A Di Đà. Từ những di vật vô giá còn lại này, đủ để cho thấy vào thời Lý, Tịnh độ tông vô cùng phát triển vào thời bấy giờ.

 

Tượng cổ A Di Đà ở các ngôi chùa Bắc Bộ

Trong các ngôi chùa cổ nổi tiếng ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ, tượng Phật A Di Đà thường có kích thước lớn nhất so với các pho tượng Phật khác bài trí trên Tam bảo. Thông thường, bộ tượng Tam thế Phật được đặt ở vị trí cao nhất của Tam bảo, phía trước là tượng A Di Đà hoặc Thích Ca tọa thiền. Tại nhiều ngôi chùa nổi tiếng, Tượng Di Đà đứng giữa tượng Quán Thế Âm Bồ Tát và tượng Đại Thế Chí ồ Tát để thành bộ Di Đà tam tôn tọa lạc phía trước bộ Tam thế. Thậm chí, một số chùa còn đặt tượng A Di Đà ở trên cả Tam Thế Phật như ở các ngôi cổ tự: chùa Thầy, chùa Bối Khê (Hà Nội), chùa Côn Sơn (Hải Dương). Điều đó chứng tỏ tượng Đức Phật A Di Đà chiếm vị thế quan trọng trong Phật giáo Việt Nam.

Nam Mô A Di Đà Phật

Trong các chùa, các pho tượng Đức Phật A Di Đà cổ xưa thường có 2 dạng thức phổ biến: tượng ngồi tọa thiền (kiết già) và tượng đứng. Tượng Phật A Di Đà đứng thấy có rất nhiều trong những ngôi chùa cổ ven sông Đáy thuộc địa bàn tỉnh Hà Tây cũ, các pho tượng cổ quý giá phải kể đến tại các ngôi chùa: Chùa Che (Diên Phúc tự); chùa La Phù (Trung Hưng Tự), chùa Tây Phương (Sùng Phúc tự), chùa Cả (Đại Bi tự). Niên đại của các pho tượng này đều được chế tác vào thế kỷ XVII-XVIII. Tượng Phật A Di Đà thường có kích thước cao hơn người thật một chút, đứng trên đài sen với thế cân bằng, chân hơi mở, thế đứng vững vàng. Ngài thường mặc áo dài chạm đất, hai vạt chéo vát để lộ một phần ngực trần, tay phải chỉ thẳng xuống đất, tay trái co ngang trước bụng, bàn tay ngửa lên để lộ viên minh châu. Đầu tượng tròn, tóc xoăn, ít thấy nhục kế.

Khuôn mặt các pho tượng Đức Phật A Di Đà rất đôn hậu. Hầu hết các pho tượng Phật A Di Đà, trên ngực đều có chữ Vạn, một số pho tượng đeo dây anh lạc như tượng ở chùa Che, chùa Tây Phương. Tượng Phật A Di Đà thường đứng trên đài sen, dưới đài sen có bệ Bát giác với nhiều ô trang trí tinh xảo. Tượng chùa La Phù có đài sen trang trí rất đẹp, cân đối, dáng thanh thoát, tà áo buông xòe cứng cáp…

Trong các ngôi cổ tự, người hành hương cũng còn thấy một số tượng Phật A Di Đà được bài trí trong các tháp Cửu Phẩm Liên Hoa. Tháp Cửu Phẩm Liên Hoa gồm 2 loại: loại bằng gỗ thì có thể quay được khi các tín đồ vừa quay vừa hành lễ. loại không quay được thì làm bằng gạch hoặc đá. Cửu Phẩm Liên Hoa là một biểu tượng được nhắc đến trong các kinh Đại Nhật Kinh Sở, kinh Vô Lượng Thọ, kinh Quán Vô Lượng Thọ, kinh A Di Đà… Đây là biểu tượng tối cao của thế giới Cực lạc, thế giới của cõi Niết bàn – nơi có Phật A Di Đà cai quản. Sự xuất hiện phổ biến thức tượng A Di Đà và hình tượng tháp Cửu Phẩm Liên Hoa trong kiến trúc, điêu khắc Việt Nam chính là sự phát triển đỉnh cao của tín ngưỡng Tịnh độ Di Đà.