Chùa Thiên Trù Nơi Vua Lê Tháng Tông Kính Viếng

Chùa Thiên Trù – là quần thể di tích và danh lam thắng cảnh chùa Hương, còn có tên gọi khác là chùa Trò hoặc chùa Ngoài. Theo tích cũ ghi lại, xưa có lần vua Lê Thánh Tông đi du ngoạn qua đây, đã cho đóng quân lại và nghỉ ngơi tại thung lũng có chùa này và cho quân lính thổi cơm.

Nhà vua nhìn xung quanh một lượt và quan tâm đến thiên văn địa lý khu vực này, địa phận này ngài nhận thấy ứng với chòm sao Thiên Trù (Bếp Trời), một sao mang mệnh Tử vi nấu nướng về sự ăn uống và no ấm, vì lý do đó nhà vua đặt tên cho chùa là chùa Thiên Trù, còn thung lũng quanh chùa được gọi là Phụ Mã.

Ngày sau, xuất hiện 3 vị thiền sư tới đây đựng lều cỏ cạnh chùa, hàng ngày tu tập và thiền nhập đinh. Các vị thiền sư này gọi chùa Thiên Trù là “Thiên Trù Tự”. Vào  năm 1686, thời Lê Trung Hưng, niên hiệu Chính Hòa thứ VII, thiền sư Trần Đạo, hiệu Viên Quang Chân Nhân, đã ban lệnh cho khởi công bắt đầu trùng tu lại Thiên Trù, tụ tập các nhà tu hành đạo Phật, lưu giữ Kinh, Luật, Luận của đạo Phật và họ tu hành Phật Pháp tại nơi đây.

Chính vì vậy, chùa được xây dựng với quy mô rất rộng lớn và chắc chắn. Thời bấy giờ có tới trên trăm nóc nhà, với những công trình kiến trúc quy mô tinh xảo. Như vậy, Thiên Trù được xem như là một thiền viện, được ngài Viên Quang Chân Nhân lập thành tông môn Thiên Trù, Cũng trong thời kỳ hưng thịnh này, ngài Viên Quang Chân Nhân phát hiện ra động Hương Tích tọa vị trên núi cao. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, chùa đã bị tàn phá rất nhiều vì bị nghi nhờ che chở cho cách mạng. Những di tích còn lại của Thiên Trù xưa đến nay chỉ còn để lại cho hậu thế sau này một vườn tháp, trong đó đáng chú ý nhất là tháp Thiên Thuỷ và Viên Công bảo tháp, đó là hai công trình nghệ thuật đất nung nổi tiếng nhất của thế kỷ thứ XVII.

Sau năm 1954 cho tới nay, Với sự chỉ đạo của nhà nước và lòng cúng dường của nhân dân mà chùa Thiên Trù được phục dựng và trùng tu nhiều lần.Chú ý nhất là vào đầu năm 1992 Điện Hương Thuỷ và điện thờ Mầu Liễu Hạnh được khánh thành và cho tham quan. Năm 1993 nhà Tổ đường và nhà Bảo điện sau chùa Thiên Trù , Động Vân Thuỷ Thiền Thiên cũng được khai mở và khánh thành, ở đây thờ phụng các Thánh Thượng Ngàn (Thượng Ngàn Chúa Tể).

Năm 1994, cổng Nam Thiên Môn khánh thành; năm 1995 Quan Âm Các được xây dựng hoàn thành , năm 2004 khánh thành Bảo tháp Chân tịnh. Những công trình trên là những khối kiến trúc làm tăng vẻ đẹp thanh huyền tịch tĩnh không gian Thiên Trù và chùa Thiên Trù.

Thiên Trù ngày nay có khuôn viên rất rộng lớn và nhiều di tích hợp nhất hòa quyền tạo ra một không gian kiến trúc hoành tráng. Đây cũng là nơi an cư và tu thiền nhập định của các nhà tu hành đắt đạo và cao nhân trong nhà phật học. Khách thập phương đi trẩy hội vào tới đây thường nghỉ ngơi ăn uống để dưỡng sức mà lên khám phá động chính Hương Tích.